Onderstaande tekst van Nol Tinneveld is afkomstig uit de collectie van de Stichting voor Genealogie en Geschiedenis tussen Rijn en IJssel.
De "teent" (= tiendheffing) van graanvruchten (de bloedtiend bestond nagenoeg niet meer) werd in de 19e eeuw een steeds grotere bron van ergernis voor diegenen die ze moesten afstaan, maar ook voor hen die meenden het recht te bezitten om ze te heffen.
Niemand wist wanneer, voor wie en waarom de tienden waren ingevoerd. Waarom van het ene perceel wèl en van het andere perceel niet werd getiend.
Didam kende onder allerlei benamingen meer dan twintig tienden; de meeste waren bezit van het Huis Bergh en konden worden verhandeld. In 1709 bezaten behalve de graaf van Bergh nog 9 personen tiendrecht in Didam.
Tot de Kelse tiend behoorden 141 percelen.
Toen omstreeks 1700 in Didam de drie markenbossen werden gekapt en onder de geërfden verdeeld, maakte de graaf van den Bergh aanspraak op de novale tienden van de bosgrond die als bouwland in gebruik werd genomen. Van weiland werd niet getiend.
Voor het Hof in Arnhem betoogde de Berghse advokaat dat Bergh een afsplitsing was (bij broederdeling) van het graafschap Zutphen. Bergh had bij die regeling ook de regalia ontvangen. Het Hof accepteerde deze niet bewezen beweringen en kende Bergh de novale tienden toe.
De andere deelgerechtigden in de markenbossen probeerden in de 18e eeuw echter telkens weer om onder het tiendrecht van het Huis Bergh uit te komen.
Ook de grondbezitters op de oude gronden deden hun best bij het verdonkeremanen van tienden en tiendrechten.
Bergh verpachtte elk jaar in het openbaar de tienden.
Op zgn. tiendrollen werden de percelen vermeld die tot een bepaalde tiend behoorden. De pachters van de tienden waren verplicht alle percelen te tienden die op de rol stonden; meestal 2 garven van de 25. Als ze om enige reden een perceel oversloegen dan werden ze beboet met f 25,--.
Met moeite lukte het in de 18e eeuw nog om de meeste "teend" binnen te krijgen. De drost en de scholt (= politie-functionaris) werden benoemd door de graaf Van den Bergh; en ook de gerechten waren op de hand van de tiendheffers. Toch ontstond er nogal eens herrie.
De Franse tijd (1795-1814) schafte de heerlijke rechten af. De boeren dachten toen ook van de gehate tienden af te zijn. Ze haalden hun tienbare vruchten naar huis voor ze getiend waren. Na enkele jaren probeerden de tiendgerechtigden weer op de oude wijze te tienden.
Op 13 juli 1805 zou A. Borghouts uit Elten de Didamse 'Roelands of Graffeltiend' laten ophalen o.a. van de grond bij de boerderij Koldenburg op den Hogenend. Die boerderij behoorde aan de Canoniken van Elten en was gepacht door G. Berendsen Gzn [rk.ged 24-8-1752]. Berendsen had zich al jarenlang tegen het tienden verzet. In 1805 riep hij zijn zwager D. Lukassen uit Wehl te hulp. Die kwam in de nacht van 5 op 6 juli met een 'troep' mannen ('buitenlanders' d.w.z. Wehlsen), maaide de rogge af en voerde ze ongebonden naar de Koldenburg.
Drost Mr. B. van Hasselt en scholt D. de Reus kwamen met assistentie opdagen om het weghalen van het koren te beletten. Lukassen dreigde met een mes en met twee pistolen; De Reus nam hem de wapens af en arresteerde hem (hij was leider van de aktie) en zijn broer L. Lukassen, en sloot beiden op in Doesburg (Didam bezat geen arrestantenlokaal). De scholt werd daarbij gewond.
De 'goeie ouwe tijd' keerde voor de tiendheffers niet terug. Integendeel; de moeilijkheden werden steeds groter; op allerlei wijzen probeerden de boeren onder het feodale tiendrecht uit te komen. Het gedwongen afstaan van ongeveer het tiende part van de oogst werd beschouwd als een onrechtvaardigheid. De opbrengst was uitsluitend bestemd voor de uitheemse tiendheffers. Niets kwam ervan ten goede aan de gemeenschap. Als de grondgebruiker de opbrengst vergrootte door grondverbetering, gebruik van kunstmest, op betere bewerking, dan profiteerde daarvan de tiendheffer zonder dat er enige prestatie tegenover stond.
In 1872 wilde N. Jansen voor de hofstede het "Hoogestuk" aan het Huis Bergh ¦1.000,-- betalen als hij het tiendvrij op zijn naam kreeg, en ¦800,-- voor overdracht met tiendplicht; dus een verschil van 20%. Wel een bewijs dat aan tiendvrij bezit veel waarde werd gehecht.
In de loop van de 19e eeuw zijn door de grondgebruikers verscheidene tienden afgekocht. Sommige eigenaren van tienden inden die op den duur niet meer, omdat ze er geen pachters meer voor konden vinden.
Huis Bergh verpachtte de tienden in het openbaar tot 1887. Toen kon het ook geen pachters meer vinden. Het liet de tiendgarven met wagens ophalen en op centrale plaatsen bijeenbrengen, waar ze gedorst werden. De opbrengst werd echter steeds geringer en het verzamelen elk jaar onaangenamer. De wagens waarmee de tiend werd opgehaald kregen voortdurend begeleiding van groepen protesterende mannen en kinderen; de onvriendelijke opmerkingen waren daarbij niet van de lucht. De Berghse rentmeester verzocht daarom ieder jaar bescherming door de veldwachter. Dat had echter weinig effect.
Bij één van de laatste heffingen liep een demonstrant mee met het hemd over zijn broek. Op dat hemd stond een 'tiendkaart' getekend. Andere demonstranten gooiden tabakspruimen naar het hemd; opzettelijk gooiden ze mis en raakten dan weleens de Berghse rentmeester.
In 1905 maakte de Tiendwet een einde aan de tiendheffingen. Een Tiendcommissie kende aan de eigenaars al of niet een schadeloosstelling toe. Ik [ Tinneveld ] heb de indruk dat voor geen enkele Didamse tiend vergoeding is betaald.
De Berghse tienden waren in 1906 overgedragen aan de Didamse agrariër J.B.A. Thuis. In 1913 ontving die van de tiendcommissie bericht dat het verzoek om schadeloosstelling was afgewezen.
Er waren 173 bezwaarschriften ingediend.
Het r.k. armbestuur St. Martinus was in het bezit gekomen van een aantal tienden die St. Jacobstienden genoemd werden. Vermoedelijk waren ze in de 2e helft van de 19e eeuw geschonken of voor een prikje gekocht. Ook daarvoor werd geen schadeloosstelling toegekend, omdat het recht van tiend niet voldoende bewezen kon worden.
|
